betrouwbaar onderzoek
Dossier mediawijsheid

‘Verdiep je zélf in het onderzoek’

DEEL DIT ARTIKEL Facebook
Lotte
Stegeman

Eet geen brood, eet een beetje brood, mijd nepsuiker, oh ja, en échte suiker. We worden overspoeld met onderzoeken bijvoorbeeld naar voeding. Een hoop van wat wordt ‘bewezen’ door de ene onderzoeker wordt door de ander onderuitgehaald. Hoe kijk je als lezer kritisch naar nieuwsberichten waarin onderzoeken, enquêtes of peilingen worden gepresenteerd? We vroegen het Tonie Mudde, chef wetenschap bij De Volkskrant

Wanneer spreek je eigenlijk van wetenschappelijk onderzoek?
‘Je hebt een idee over hoe iets zit. Dit heet in wetenschappelijk jargon de hypothese. Zo kun je bijvoorbeeld de hypothese hebben dat de meeste Nederlanders bruine ogen hebben. Vervolgens organiseer je een experiment om zo goed mogelijk te toetsen of dit ook echt zo is. Dat is het principe van wetenschappelijk onderzoek.’ 

Pas kwam bijvoorbeeld een onderzoek over YouTube voorbij: alcoholgebruik zou in filmpjes vaker positief dan negatief naar voren komen. Van de miljoenen filmpjes werden er zeventig onderzocht. Klinkt als heel weinig. Hoe weet je of dat genoeg is voor een representatief beeld?
‘Het hangt er vanaf hoe de steekproef genomen is. Terug naar het voorbeeld van de ogen: je kunt natuurlijk niet de oogkleur van alle Nederlanders te weten komen. Maar als je die van pak ’m beet duizend Nederlanders wel weet, dan heeft dit al een aardige voorspellende waarde voor hoe de verdeling in heel Nederland is. Het is daarbij heel belangrijk hoe je die steekproef neemt: duizend rijke mannen op de golfbaan zijn waarschijnlijk niet zo representatief voor de hele Nederlandse bevolking. De forenzen op Utrecht Centraal Station waarschijnlijk al een stuk meer.’

Naast al het wetenschappelijke onderzoek is er ook een wildgroei aan polls en enquêtes die op veel sites en in sommige kranten als volwaardige onderzoeken worden gepresenteerd. Hoe bepaal je als lezer wat je voor waar aanneemt en wat niet?
‘Mijn belangrijkste tip: verdiep je zélf in de onderzoeksmethode. Welke vragen werden er precies gesteld aan de proefpersonen? Soms kunnen ze heel sturend zijn.  Bijvoorbeeld: “Veel mensen vinden dat Ajax de laatste tijd slecht speelt. Jij ook?” Neutraler is: “Als je het spel van Ajax van de afgelopen vier wedstrijden een rapportcijfer zou moeten geven, welk rapportcijfer is dat dan?” Online onderzoeken van veel websites zijn meestal erg onbetrouwbaar omdat er weinig zicht is op wie er deelnemen aan de enquête. Professionele enquêtebureaus hebben hier vaak al wat meer zicht op.’

Je hebt je uitgebreid verdiept in onderzoek dat gedaan is naar (gezonde) voeding. Het dieetboek De Voedselzandloper bijvoorbeeld, noemde je in een recensie ‘wetenschappelijke lariekoek’. Wat is de grootste wassen neus die je bent tegengekomen in al het voedingsonderzoek? 
‘Eigenlijk elk onderzoek waar een of ander voedingsmiddel wordt aangewezen als wondermiddel tegen van alles en nog wat.’ 

Als lezers al het onderzoek over voeding moeten geloven, kunnen ze niets meer eten, worden ze ziek van alles maar misschien ook weer van niks. Wat moet je daar nou mee? 
‘Zelf ben ik een fan van zogeheten metastudies. In zulke onderzoeken wordt een groot aantal studies over een bepaald onderwerp op een rij gezet, om de balans op te maken. Op www.cochrane.org staan er een heleboel. Het is sowieso goed om uitkomsten van studies in perspectief te plaatsen. Als iets al slecht of goed voor je zou zijn, hoe goed of slecht is dat dan in verhouding met andere dingen? Niet roken, veel fruit en groente eten, matig zijn met alcohol, regelmatig bewegen: over die gezondheidstips zijn alle wetenschappers het eens en als je die opvolgt, ben je al een heel eind op de goed weg.’

Tips
Mudde geeft zes tips waarmee je beter kunt beoordelen hoeveel waarde je moet hechten aan de onderzoeksuitkomsten in een nieuwsbericht: 

  1. ‘Probeer het onderzoek zelf in handen te krijgen. Hoe? Simpel: mail de onderzoeker of je het originele wetenschappelijke artikel mag lezen.’
  2. ‘In zo’n artikel staat doorgaans ook of de onderzoekers belangen hebben die niet helemaal zuiver zijn. Als een Ketchup-merk heeft meebetaald aan een studie waaruit blijkt dat ketchup fantastisch is voor je gezondheid, moeten alle alarmbellen gaan rinkelen.’
  3. ‘Wantrouw woorden als “revolutie” en “doorbraak”. Wetenschappelijke vooruitgang gaat doorgaans met kleine stapjes.'
  4. ‘Ga op zoek naar media die niet klakkeloos persberichten van universiteiten overschrijven. Goede nieuwsmedia proberen bij wetenschappelijk nieuws zoveel mogelijk een tweede, onafhankelijk expert te bellen die de studie op waarde kan inschatten. Als zo’n tweede expert niet voorkomt in het artikel of in het tv-item, dan is dit weer een extra reden om de claims te wantrouwen.’
  5. ‘Als iets werkt in proefdieren, hoeft dit zeker niet te betekenen dat het ook zo werkt in mensen. Meestal niet zelfs.’
  6. ‘Let goed op of de onderzoekers wel echt een “oorzakelijk verband” hebben gevonden. Een voorbeeld: als er brand is en er worden tegelijkertijd veel brandwagens gespot, dan betekent dit niet dat brandweermannen de brand hebben aangestoken. Dat snapt iedereen. Maar toch: als er ergens staat dat vegetariërs langer leven, denk je al snel:  oh, dat komt omdat ze vegetariër zijn. Terwijl dat lange leven misschien wel met iets heel anders te maken heeft. Misschien sporten vegetariërs wel meer en ligt het in werkelijkheid daaraan.’

Illustratie: WANTZ

(Online) media worden steeds belangrijker en nuttiger, maar soms kun je als jongere nog wel wat tips gebruiken. Daar draait de Week van de Mediawijsheid (20-27 november 2015) om en om die reden schotelt Sevendays.nl je deze week elke dag een aantal mediatips voor. Al onze artikelen over mediawijsheid vind je hier.

DEEL DIT ARTIKEL Facebook

Reageren